Wat is post-exertionele malaise (PEM)?
Waarom inspanning kan leiden tot verergering van klachten
Veel mensen met langdurige klachten herkennen dit moment: iets lukt nog. Een afspraak, een wandeling, of iets heel alledaags, zoals zelf koken, je haar föhnen of even strijken.
Op dat moment voelt het zelfs hoopgevend.
Pas later verandert dat.
Uren later, of de volgende dag, nemen klachten toe.
De energie zakt plots weg.
Vaak rest er weinig anders dan prikkelloos plat liggen.
Slapen volgt vanzelf, zonder keuze of afweging.
Dit patroon wordt post-exertionele malaise (PEM) genoemd.
Hoe PEM zich meestal laat zien
PEM draait minder om het moment van inspanning en vooral om wat er daarna gebeurt.
Na fysieke, mentale of emotionele belasting kunnen klachten toenemen, zoals:
◦ diepe vermoeidheid
◦ een grieperig of ziek gevoel
◦ pijn in spieren of gewrichten
◦ hersenmist of overprikkeling
◦ het gevoel dat alles ineens te veel is
Wat PEM verwarrend maakt, is de vertraging.
De reactie volgt vaak pas later.
Waarom de reactie vertraagd optreedt
Na inspanning hoort het lichaam over te schakelen naar herstel.
Hartslag zakt, spieren herstellen, het systeem komt tot rust.
Bij PEM blijft het lichaam langer actief.
Herstel komt vertraagd of onvolledig op gang.
energie wordt onvoldoende aangevuld
het zenuwstelsel blijft alert
het lichaam reageert alsof er iets mis is
De klachten zijn daardoor een reactie achteraf, niet een waarschuwing vooraf.
PEM voelt vaak onlogisch
Op het moment zelf lijkt iets soms nog haalbaar.
Dat maakt plannen lastig.
de terugval volgt later grenzen worden pas zichtbaar achteraf
Veel mensen krijgen hierdoor het gevoel dat ze zichzelf steeds verkeerd inschatten.
In werkelijkheid geeft het lichaam zijn grenzen met vertraging aan.
PEM in drie niveaus
Hoe diep het lichaam kan reageren op inspanning
In Nederland gebruiken artsen drie niveaus om te beschrijven hoe sterk en hoe langdurig PEM zich kan uiten.
Deze niveaus zijn niet internationaal erkend maar ze helpen om ervaringen te plaatsen.
PEM 1
Reactie na lichte inspanning
Bij PEM 1 reageert het lichaam al op relatief lichte belasting.
Dat kan een gesprek zijn, een korte wandeling
of een eenvoudige afspraak.
Na de activiteit ontstaan signalen zoals:
◦ plotselinge vermoeidheid
◦ trager denken
◦ spierzwakte of pijn
Herstel volgt meestal binnen één tot twee dagen.
Juist omdat herstel nog mogelijk lijkt,
proberen veel mensen in deze fase op te bouwen.
Bij herhaling kan het lichaam gevoeliger gaan reageren.
PEM 2
Vertraagde en zwaardere terugval
Bij PEM 2 is de reactie duidelijker en langduriger.
De terugval treedt vaak 12 tot 48 uur na inspanning op.
Klachten kunnen bestaan uit:
◦ uitgesproken spierpijn
◦ een ziek of koortsig gevoel
◦ hoofdpijn of hartkloppingen
◦ ernstige vermoeidheid en hersenmist
Herstel duurt dagen tot weken.
In deze fase merken veel mensen
dat doorgaan of te snel opbouwen
leidt tot verdere achteruitgang.
PEM 3
Langdurige of cumulatieve ontregeling
Bij PEM 3 blijft het lichaam langdurig ontregeld.
Zelfs minimale prikkels kunnen klachten versterken:
◦ licht of geluid
◦ een kort gesprek
◦ rechtop zitten
Herstel duurt weken tot maanden
en verloopt kwetsbaar.
Het lichaam keert moeilijk terug
naar een stabiel energieniveau.
De relatie met ME/CVS
Bij mensen met ME/CVS staat post-exertionele malaise (PEM) centraal.
Het is een kernkenmerk van deze ziekte.
ME/CVS is een chronische lichamelijke aandoening, die vaak ontstaat na een infectie of andere lichamelijke ontregeling.
Onderzoek laat zien dat het lichaam daarna blijvend anders reageert op belasting, doordat signalen tussen hersenen, zenuwstelsel en spieren verstoord raken.
Hoewel de wetenschap erg zijn best doet, bestaat er op dit moment geen genezende behandeling.
De meeste mensen bereiken na verloop van tijd een zekere stabiliteit, waarbij grote achteruitgang zeldzaam is, maar duidelijke en blijvende verbetering helaas ook.
Post-exertionele malaise (PEM) komt voor bij ME/CVS en bij verschillende post-infectieuze aandoeningen, zoals langdurige klachten na COVID-19, Q-koorts of andere infecties.
Bij een deel van deze mensen blijkt uiteindelijk sprake van ME/CVS, wanneer het klachtenpatroon chronisch wordt en aan de criteria voldoet.
PEM-pagina – grenzen herkennen vóór crash
Veel mensen leren pas achteraf herkennen dat ze hun grens zijn gepasseerd. Signalen vooraf kunnen subtiel zijn: lichte druk op het hoofd, onrust, zwaarder voelen van armen of benen, meer moeite met woorden vinden. Door hier eerder op te reageren, kan terugval soms worden beperkt.
Waarom PEM zo vaak wordt gemist
PEM past minder goed bij hoe vermoeidheid meestal wordt beoordeeld.
Omdat klachten later toenemen, is het verband met inspanning lastig te zien.
Zowel voor mensen zelf als in gesprekken met zorgverleners.
Zeker wanneer onderzoeken weinig laten zien, blijft PEM gemakkelijk onder de radar.