Onverklaarde vermoeidheid in de huisartsenpraktijk

Post-exertionele malaise herkennen in de anamnese

Patienten met langdurige, onverklaarde vermoeidheid: het bloedonderzoek klopt, psychische klachten staan niet op de voorgrond, en adviezen als rust nemen of rustig opbouwen helpen niet. Bij een deel van deze groep is sprake van ME/CVS met post-exertionele malaise (PEM): een erkende lichamelijke multisysteemziekte (Gezondheidsraad 2018, IOM 2015, NICE 2021). Door Long COVID is de incidentie de afgelopen jaren sterk gestegen.

 

Nieuw (2026): De eerste Nederlandse evidence-based richtlijn ME/CVS is in ontwikkeling (NIV / Federatie Medisch Specialisten, gefinancierd door VWS). Startpunt: NICE 2021. Bestemd voor huisartsen, specialisten, bedrijfsartsen en verzekeringsartsen. Volg richtlijnendatabase.nl voor de publicatiedatum.

1. PEM herkennen in 3 vragen

Het onderscheidende symptoom van ME/CVS is post-exertionele malaise: een vertraagde verergering van klachten na minimale fysieke, cognitieve of emotionele inspanning, met herstelduur van dagen tot weken.

VRAGEN

  1. "Wat gebeurt er de dag of twee dagen nadat u iets actiefs heeft gedaan?" (boodschappen, werken, bezoek, stressmoment)
  2. "Moet u soms dagen bijkomen van relatief kleine dingen, zoals een werkoverleg of een korte wandeling?"
  3. "Wordt u echt beter als u een paar dagen rustig aan doet, of blijft de uitputting?"

TYPISCHE PEM-ANTWOORDEN

  • "Tijdens het doen gaat het nog wel, maar de volgende dag stort ik in."
  • "Na een drukke dag moet ik 2 a 3 dagen bijkomen."
  • "Hoeveel ik ook rust, ik laad niet echt op."

DOSSIER-NOTITIE

Noteer expliciet in het dossier: PEM aanwezig of PEM niet aanwezig. Dat ene regeltje voorkomt later verwarring met SOLK, burn-out of enkel 'vermoeidheid'.

STATISTIEK

In een enquete onder 17 patienten duurde het gemiddeld ruim 11 jaar tot de juiste diagnose, met gemiddeld 8 a 9 zorgverleners. Bij de meesten was PEM nooit expliciet vastgelegd.

2. Wanneer ME/CVS serieus overwegen?

Criteria

  • Ernstige, invaliderende vermoeidheid van 3 maanden of langer, niet passend bij leefstijl en niet significant beter na rust
  • PEM: klachten verergeren 12 tot 48 uur na geringe inspanning, herstel duurt dagen tot weken
  • Onverkwikkelijke slaap (moe wakker, ongeacht slaaptijd)
  • Cognitieve klachten: hersenmist, woordvindstoornissen, concentratieverlies
  • Vaak ook: orthostatische klachten, pijn en/of prikkelgevoeligheid voor licht, geluid of stress

3. Differentiëren: ME/CVS, burn-out en SOLK

Burn-out

Depressie

ME/CVS met PEM

Aanleiding

Duidelijke stressbron

Somberheid op voorgrond

Soms infectie, soms onduidelijk

Slaap

Opbouwen helpt op termijn

Gekoppeld aan stemming

Onverkwikkelijk, moe wakker

Belasting

Vaak veel en diep

Minder disproportioneel

Belastbaarheid zakt na activiteit

Herstel

Langzaam maar zichtbaar

Zichtbaar bij behandeling

Rust geeft geen volledig herstel

4. Stappenplan voor het consult

Stappen

    1. PEM uitvragen. Vraag wat er na de activiteit gebeurt, niet alleen tijdens. 'Hoe was het de dag daarna?'
    2. Vastleggen in dossier. Noteer 'PEM aanwezig / niet aanwezig' en concrete voorbeelden: 'Na 30 minuten wandelen 2 dagen verergering.'
    3. Uitleg geven. ME/CVS is een erkende lichamelijke ziekte. Graded exercise therapy (GET) wordt door NICE niet langer aanbevolen; overbelasting leidt tot verslechtering.
    4. Pacing bespreken. Activiteiten kleiner knippen, rustmomenten inplannen voordat de uitputting toeslaat.
    5. Orthostatische intolerantie nagaan. Bij meer dan 90% van de ME/CVS-patienten aanwezig, maar zelden systematisch getest. Simpele test: hartslag meten liggend, dan na 10 minuten staan. Stijging van meer dan 30 slagen per minuut past bij POTS. Deels behandelbaar. Mayo Clinic (2026): orthostatische intolerantie wordt te weinig meegenomen in de behandeling.
    6. Verwijzing overwegen bij ernstige beperkingen, langdurig herstel (>24 uur terugslag) of diagnostische twijfel.

5. Verwijsmogelijkheden

Centra

  • LUMC (Leiden)
  • Amsterdam UMC
  • Radboudumc (Nijmegen)
  • NMCB - Nederlands ME/CVS Cohort en Biobank Consortium
  • CVS/ME Medisch Centrum (Amsterdam)
  • De Vermoeidheidskliniek (Soesterberg)

Link

Volledige verwijslijst -> https://moezonderreden.nl/wp-content/uploads/2025/10/Verwijslijst-MECVS-en-PEM-Nederland.pdf

Samenvatting voor de praktijk

    • ME/CVS is een erkende lichamelijke multisysteemziekte (Gezondheidsraad 2018).
    • PEM is het kernsymptoom: vraag er actief naar en noteer het.
    • Geen graded exercise therapy of pushen bij vermoedelijke ME/CVS.
    • Richt je op uitleg, stabiliteit en energiedosering (pacing).
    • Test op orthostatische intolerantie: aanwezig bij meer dan 90%, deels behandelbaar.
    • Eerste Nederlandse richtlijn ME/CVS verwacht in 2026.

"Ik zie dat uw lichaam niet herstelt" in plaats van "u moet meer opbouwen" ,maakt vaak het grootste verschil.

Downloads & verdiepende info

1-pager: PEM in de huisartsenpraktijk -> https://moezonderreden.nl/wp-content/uploads/2025/10/PEM-in-de-huisartsenpraktijk.pdf

Verwijslijst ME/CVS en PEM (Nederland) -> https://moezonderreden.nl/wp-content/uploads/2025/10/Verwijslijst-MECVS-en-PEM-Nederland.pdf

NICE 2021 -> https://www.meresearch.org.uk/research/nice-criteria/

Mayo Clinic: medicatie en supplementen per symptoom (Annals of Family Medicine, mei 2026) -> https://www.prnewswire.com/news-releases/annals-of-family-medicine-mayo-clinic-study-details-treatment-options-family-medicine-physicians-may-consider-to-treat-mecfs-and-long-covid-302757991.html

Richtlijnendatabase.nl - ME/CVS in ontwikkeling -> https://richtlijnendatabase.nl/nieuws/in_ontwikkeling_richtlijn_me_cvs.html